Leopold Tyrmand to jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci polskiego świata literatury. Stał na czele walczących z ustrojem nonkonformistów, niezależnie od ponoszonych konsekwencji, nie porzucał głoszenia swojej prawdy. O co tak niestrudzenie walczył ten utalentowany pisarz, założyciel jedno z pierwszych jazz clubów w Polsce? Odpowiemy na to pytanie w tym artykule, poświęconym biografii i twórczości Leopolda Tyrmanda.
Dzieciństwo i młodość przerwane przez wybuch II Wojny Światowej
Urodzony w maju 1920 roku, Leopold Tyrmand pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiej, zajmującej się hurtową produkcją skór. Gdy miał 19 lat jego życie, podobnie jak życie miliardów, uległo całkowitej przemianie. W czasie wybuchu II Wojny Światowej, Tyrmand był młodzieńcem, który ukończył już liceum i miał za sobą roczny pobyt w Paryżu, gdzie studiował architekturę.
Okres mieszkania we Francji pozostawił duże piętno na jego światopoglądzie. Tyrmand, jak niewielu wówczas Polaków, miał okazję na własne oczy przekonać się o odmienności i ekstrawagancji, jaką oferował świat Zachodu. Wtedy właśnie zakochał się w jazzie, gatunku, który starał się rozpowszechnić również w ojczyźnie.
Życie na emigracji, pobyt w areszcie i dramatyczna ucieczka z więzienia
Aby uchronić się przed tragicznym losem milionów żydów, w tym własnego ojca, Leopold wraz z wybuchem wojny uciekł do Wilna, gdzie szybko odnalazł się wsród grupy uchodźców, był bowiem osobą charyzmatyczną i szybko zjednywał sobie przychylność ludzi. Na skutek działalności w konspiracyjnej grupie niepodległościowej, w roku 1941 Tyrmand wraz z dwójką swoich kolegów został aresztowany i skazany na 8 lat więzienia.
Szczęśliwie, udało mu się uciec z rozbitego bombami transportu kolejowego i powrócić do Wilna. Ostatecznie, próbując przedsotwać się do Niemiec jako marynarz, młody pisarz został schwytany i osadzony w obozie koncenrracyjnym nieopodal Oslo, w którym doczekał się zakończenia wojny.
Życie po wojnie i rozwój artystyczny
1946 to rok w którym Tyrmand wrócił do ojczyzny po długim pobycie w Danii i Norwegii. W tym czasie, jego teksty były publikowane przez różne pisma, w tym przez „Przekrój“, „Tygodnik Powszechny“ i „Rzeczpospolitą“. Jego bezkompromisowe podejście do pracy miało swoje skutki – był notorycznie odsuwany od pracy w wydawnictwach. To zaowocowało jednak rozpoczęciem nowego etapu w jego twórczości. W tym okresie rozpoczął pracę nad Dziennikiem 1954, który okazał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł artysty.
Warto również wspomnieć o drugiej, poza pisarstwem, miłości jego życia. Tyrmand zapisał się na kartach historii jako znawca jazzu, szerzył bowiem wieść o tym gatunku w granicach powojennej Polski, organizował pierwsze w kraju jazzowe koncerty i festiwale. W roku 1947 jako testament swojego uwielbienia dla muzyki jazzowej, założył Jazz Club, który mieścił się w budynku YMCA przy ulicy Konopnickiej. Przedsięwzięcie zbezcześciły władze komunistyczne, łamiąc zgromadzone płyty winylowe, jako znak protestu wobec zachodnich wpływów.
Krytyka i kontrowersje wokół twórczości Tyrmanda
„Tak, Leopold Tyrmand jest wielkim pisarzem. Dla gówniarzy” – tak spuentował twórczość Tyrmanda krytyk literacki Andrzej Kijowski. Z czego wynikały kontrowersje, których nie brakowało w życiu poety? Ustawicznie krytykowano go za publiczne przejawy wiary, która dla wielu była wiarą na pokaz, był bowiem znany w życiu prywatnym jako szukający wrażeń podrywacz. Na płaszczyźnie zawodowej, oburzenie wzbudzały treści publikowane przez pisarza, który bezkompromisowo i otwarcie krytykował system komunistyczny. Można powiedzieć, że Tyrmand z intencją zapracował na status persona non grata wśród wielu środowisk.
Ostatecznie Tyrmand zapisał się w zbiorowej świadomości Polaków jako jedna z najbarwniejszych postaci świata literatury XX wieku. Był mężczyzną o reputacji porównywalnej do Marka Hłaski, często nazywanego polskim Jamesem Deanem. Abstrahując jednak od jego prywatnego życia i wizerunku funkcjonującego w opinii publicznej, warto pamiętać przede wszystkim o dziełach, które pozostawił polskiej kulturze.
Źródła:
- Leopold Tyrmand, https://pl.wikipedia.org/wiki/Leopold_Tyrmand, [dostęp: 19.01.2026].
- J. R. Kowalczyk, Pisarze warszawscy, https://culture.pl/pl/artykul/pisarze-warszawy, [dostęp: 19.01.2026].
- 40 lat temu odszedł Leopold Tyrmand – pisarz, buntownik i miłośnik jazzu, https://www.polskieradio.pl/399/7979/artykul/3498513,40-lat-temu-odszedl-leopold-tyrmand-%E2%80%93-pisarz-buntownik-i-milosnik-jazzu, [dostęp: 19.01.2026].
- Literacki, Wbrew systemowi | Leopold Tyrmand – życie bez kompromisów, https://www.youtube.com/watch?v=ShHwmAweRhk, [dostęp: 19.01.2026].
- J. Czaja, Leopold Tyrmand – 100 lat, https://jazzpress.pl/wyroznione/leopold-tyrmand-100-lat, [dostęp: 19.01.2026].
- J. Zagalski, Katolicki playboy deprawujący nastolatki. Tyrmand do dziś budzi kontrowersje, https://ksiazki.wp.pl/katolicki-playboy-deprawujacy-nastolatki-tyrmand-do-dzis-budzi-kontrowersje-6913513928596128a, [dostęp: 19.01.2026].
- Onet Rano, Czy Tyrmand żył od skandalu do skandalu? Opowiada o tym autor jego biografii, https://www.youtube.com/watch?v=tZzsKidiCp4, [dostęp: 20.01.2026].
