Kabaret, choć pozornie lekki i błahy, był w obliczu wydarzeń XX wieku przestrzenią pełniącą niezwykle ważną rolę, oferując widzom nie tylko chwilę wytchnienia, lecz także narzędzie komentowania i interpretowania rzeczywistości. W tym artykule przedstawimy historię powstania polskiego kabaretu i tego, jak rozwijał się do momentu II Wojny Światowej.
Śmiech jako strategia przetrwania
W XX wieku Polacy doświadczali skutków minionej wojny, ponownej utraty niepodległości i kolejnych traum na które odpowiadali różnymi przejawami humoru. Dowcip nie był wtedy dodatkiem do codzienności, luksusem z lat spokoju, lecz jednym z zasadniczych sposobów radzenia sobie z rzeczywistością. W miedzywojniu, po wojnie i w PRL-u śmiech miał wymiar kompensacyjny: pozwalał ludziom mówić o absurdach ich codziennego życia, a jednocześnie dystansować się od tego, co wydawało się nie do zniesienia.
Przejawy tej kultury komizmu przybierały rozmaite, często efemeryczne formy, od krążących w obiegu prywatnym dowcipów i książeczek humorystycznych. Filmy takie jak Miś, Seksmisja czy Dzień świra nie tylko bawiły, lecz także diagnozowały rzeczywistość, demaskując jej sprzeczności i mechanizmy władzy, przy jednoczesnym zachowaniu pozoru niewinnej rozrywki. O roli dowcipu pisał francuski filozof Henri Bergson, w swoim dziele Śmiech. Esej o komizmie:
Dowcipy mogą też służyć krytyce społecznej, wytykając i ośmieszając negatywne cechy danej grupy. Sam akt opowiadania łączy wspólnotę, zaś dowcipy poprzez zawarte w nich treści potwierdzają istnienie wspólnego kodu kulturowego i umożliwiają przekazanie go następnym pokoleniom.
Śmiech funkcjonował więc jako kod, wspólny język i narzędzie porozumienia. Nie krytykował władzy wprost, ale mówił wystarczająco wiele tym, którzy potrafili czytać między wierszami.
Chat Noir i protoplaści warszawskiego kabaretu
Polski kabaret powstał w czasach, gdy europejskie wpływy artystyczne były już powszechnością, a polska społeczność potrzebowała rozmaitych form rozrywki. Francuski kabaret Chat Noir był humorystyczny i muzykalny, podczas gdy niemiecki kabaret przekazywał treść za pomocą surowszego, dosadnego humoru. Wiedeński kabaret reprezentował bardziej klasyczną formę komizmu. Z fuzji tych, jakże różnych interpretacji kabaretu, powstał nasz polski odpowiednik. Jednym z najważniejszych przykładów takiej organizacji był krakowski Zielony Balonik, czerpiący inspiracje z rozmaitych wydarzeń świata poetów, malarzy i pisarzy.
Pierwsi animatorzy kabaretu występowali głównie w malarskich pracowniach i w kawiarnianych wnętrzach, jednak jeszcze nie tworzyli zwartej grupy. Raczej można powiedzieć, że współpracowali nieformalnie, łącząc się głównie przez potrzebę komentowania otaczającej ich rzeczywistości za pomocą żartów, aluzji czy piosenek. To właśnie oni wypracowali podstawowe środki wyrazu, które potem posłużyły małym formom teatralnym. Chodzi tu o zestawienie słowa, muzyki oraz aktorskiej ekspresji, które z czasem rozwinęło się na scenach takich jak Momus, a ostatecznie osiągnęło pełną dojrzałość w teatrze Qui Pro Quo.
Qui Pro Quo, jako „kochana stara buda” i kabaret międzywojenny
Qui Pro Quo to z pewnością najbardziej rozpoznawalny warszawski teatr okresu dwudziestolecia międzywojennego, którego działalność przypadła na lata 1919-1931. Znajdował się on nieopodal Placu Teatralnego, na ulicy Senatorskiej, w nieistniejącej już Galerii Luxenburga – pięknym, przeszkolnym pasażu, który spłonął w czasie powstania warszawskiego. Była to przestrzeń malownicza, wysublimowana i przepełniona artyzmem: scena kabaretu Qui Pro Quo znajdowała się w podziemiach tego budynku, widownia była w stanie pomieścić 514 gości, którzy zasiadali na miejscach obitych czerwonym pluszem, wśród dekoracji przedstawiających sceny z bajek La Fonteine’a.
Pochodzący z łaciny zwrot qui pro quo, w dosłownym tłumaczeniu to „ktoś zamiast kogoś” lub „jeden zamiast drugiego”. W użyciu potocznym używa się go w sytuacji zabawnego nieporozumienia, w której wzięliśmy osobę, za kogoś kim nie jest lub opacznie zrozumieliśmy wypowiedziane przez nią słowa. Równolegle, nazywano ten kabaret kochaną, starą budą. Co podpowiada nam ten przydomek na temat klimatu panującego w kabarecie Qui Pro Quo?
Była to przestrzeń pełniąca niezwykle istotną funkcję, ofiarowywała bowiem warszawiakom chwile wytchnienia, przepełnione śmiechem i beztroską. Nastroje społeczne dwudziestolecia międzywojennego naznaczone były skrajną ambiwalencją. Z jednej strony pojawiała się nadzieja i optymizm, z drugiej zaś stale zmagano się z dotkliwymi skutkami minionej wojny. Wątki patriotyczne stanowiły istotny element spektakli; jednym z nich było przedstawienie „W godzinie cudu”, zaprezentowane na scenie kabaretu pod koniec sierpnia 1920 roku.
O przedstawieniach i aktorach Qui Pro Quo
Wśród twórców, których sztuka wystawiana była na deskach teatru w podziemiach Galerii Luxenburga, znajdowali się wybitni artyści. Jednym z głównych pisarzy tworzących teksty dla kabaretu Qui Pro Quo był Julian Tuwim, obok którego działali Marian Hemar oraz Konrad Tom. Równie utalentowane postacie pojawiły się wśród aktorów i piosenkarzy wykonujących powstałe dzieła, dla Qui Pro Quo występowali m.in. Mieczysław Fogg, Adolf Dymsza, Eugeniusz Bodo oraz Hanka Ordonówka.
Działalność „kochanej starej budy” zakończyła się wraz z kryzysem ekonomicznym, który dotknął Polskę na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku.
Kabaret wobec doświadczenia historycznego
Historia kabaretu polskiego to opowieść o tym, jak istotną rolę pełni śmiech w czasach, gdy realia życia nie rozpieszczają. Jest to również świadectwo tego, jak sztuka zmienia się, dopasowując się do aktualnych potrzeb odbiorców, towarzysząc im na każdym kroku i przybierając coraz to nowe formy.
Źródło:
- Kabarety przedwojennej Warszawy (1910-1939), https://culture.pl/pl/artykul/kabarety-przedwojennej-warszawy-1910-1939, [dostęp: 12.01.2026].
- Kabaret, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kabaret, [dostęp: 12.01.2026].
- N. Świtała, Krótka historia kabaretu, https://meakultura.pl/artykul/krotka-historia-kabaretu-1286/, [dostęp: 12.01.2026].
- Kabaret Moralnego Niepokoju, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kabaret_Moralnego_Niepokoju, [dostęp: 12.01.2026].
- Przystanek historia,
Kabarety i rewie międzywojennej Warszawy – cykl Warszawa, jakiej nie znacie odc. 2, https://www.youtube.com/watch?v=sjtUj7Ao4hw, [dostęp: 12.01.2026]. - T. Mościcki, „Qui Pro Quo”. Najpopularniejszy kabaret dwudziestolecia międzywojennego, https://polskieradio24.pl/artykul/3145052,qui-pro-quo-najpopularniejszy-kabaret-dwudziestolecia-miedzywojennego, [dostęp: 15.01.2026].
- „Ten zamiast tego” czyli pomyłki mogą być zabawne. A najbardziej w dobrym, polskim kabarecie. 105 lat temu w Warszawie rozpoczął działalność kabaret Qui Pro Quo, https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/199711,TEKSTAUDIO-Ten-zamiast-tego-czyli-pomylki-moga-byc-zabawne-A-najbardziej-w-dobry.html, [dostęp: 15.01.2026].
- Henri Bergson, Śmiech. Esej o komizmie, przeł. Stanisław Cichowicz, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, str. 12.
